Zahiriddin Muhammad Boburning lirik merosi — bu shunchaki she’riy to‘plam emas, balki buyuk bir hukmdorning musofirlikda chekkan ruhiy iztiroblari, vatan ishqida yongan qalbining chin dostonidir. Uning ijodida vatan sog‘inchi va g‘urbat mavzusi bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, bu tuyg‘ular shoir hayotining so‘nggi damigacha unga hamroh bo‘lgan.
G‘urbatda Qolgan Shohning Vatan Ishqi: Bobur Lirikasida Sog‘inch va Iztirob
Zahiriddin Muhammad Bobur dunyo tarixida ham shohlik, ham shoirlik rutbasini birdek yuksak darajaga ko‘targan nodir shaxslardan biridir. Biroq uning taqdiri ziddiyatlarga boy: u Hindistonda ulkan saltanat barpo etdi, mislsiz boylikka ega bo‘ldi, ammo ko‘ngli hamisha ona yurti — Movarounnahr sori talpindi. Bobur ijodidagi vatan mavzusi uning shaxsiy fojeasi va ruhiy qiyofasining eng yorqin ko‘zgusidir.
1. G‘urbat — Ruhning Azobi
Bobur uchun g‘urbat — bu faqatgina boshqa o‘lkada yashash emas, balki do‘st-u yorlardan, o‘zlikdan va ona tuproqdan ayrilishdir. U o‘zini g‘urbatda baxtsiz his qilganini shunday bayon etadi:
G‘urbatda g‘arib shodmon bo‘lmas emish,
El anga shafiqu mehribon bo‘lmas emish.
Oltun qafas ichra gar qizil gul bo‘lsa,
Bulbulga tikondek oshiyon bo‘lmas emish.
Bu baytda shoir Hindistonning barcha boyliklarini «oltun qafas»ga qiyoslaydi. Bulbul uchun vatan tikanli bo‘lsa-da, u o‘z uyidir. Begona yurtdagi oltun qafas esa baribir zindondir.
2. Yolg‘izlik va Bevafolik
G‘urbatda inson o‘zini qanchalik yolg‘iz his qilishini Boburdek teran tasvirlagan ijodkor kam topiladi. Atrofida minglab xizmatkorlar bo‘lsa-da, qalbini tushunadigan hamdard yo‘qligidan o‘rtanadi:
G‘urbatda yoru dosti topilmas emish,
Bechora vatan dosti topilmas emish.
Har kimsa vatan g‘urbatiga tushsa, base,
O‘lsa, dardu motami topilmas emish.
Shoir o‘limi ham g‘urbatda bo‘lishidan, hatto janozasida motam tutadigan qadrdon kishi topilmasligidan xavotirga tushadi. Bu musofirlikning eng og‘ir nuqtasi — begonalashish tuyg‘usidir.
3. Vatan Yodi — Tasalli Manbai
Bobur «Boburnoma»da ham, she’rlarida ham vatandagi har bir narsani — havoni, suvni, mevalarni ideallashtiradi. Hindistonning issiq iqlimida yashar ekan, u o‘zining salqin yurtini sog‘inib shunday yozadi:
Bordiyu ko‘ngul, qoldiyu jismim bu yerda,
Taqdir meni qildi giriftori g‘urbat.
Vatan yodi bilan yasharman hamon,
O‘lsam ham tuprog‘im bo‘lg‘ay vatanim.
Uning uchun vatan — faqatgina geografik tushuncha emas, balki tiriklik manbaidir. U o‘zini vatandan ayri holda «ruhsiz jism» kabi his qiladi.
4. Ta’riflab Bo’lmas Armon
Boburning butun ijodi davomida «Ne bo‘ldi?» yoki «Netayin?» degan savollar bot-bot takrorlanadi. U g‘urbat azobidan qutulishni istaydi, lekin taqdir zanjiri uni o‘zga yurtga bog‘lab qo‘ygan:
Ko‘ngli vatan ishtiyoqidin tinmadi hech,
G‘urbat gami bir dam uni tark etmadi hech.
Oltin taxtu toj topsa hamki Bobur,
Andijon guborini unutmas emish hech.
Zahiriddin Muhammad Bobur lirikasi vatanparvarlikning eng oliy namunasidir. Uning g‘azal va ruboiylarida aks etgan g‘urbat dardi — shunchaki shaxsiy hasrat emas, balki butun insoniyatga tegishli bo‘lgan vatan qadri haqidagi xitobdir. Bobur shoh bo‘lib turib ham vatan gadosi bo‘lib yashadi va o‘z ijodi bilan har bir inson uchun o‘z tuprog‘i muqaddas ekanini isbotladi.
Toshkent islom instituti 102-guruh talabasi Biloliddin IBROHIMJONOV
