Ислом дини инсонни фақат ибодатга чорлаб қолмай, балки уни жамият ичида меҳр-оқибатли, адолатли, самимий ва ҳамжиҳат бўлиб яшашга ҳам ўргатади. Чунки инсон ёлғиз яшаш учун эмас, балки бир-бирини тушуниб, қўллаб-қувватлаб, яхшиликда ҳамкор бўлиб яшаш учун яратилган. Шунинг учун ҳам Исломда биродарлик тушунчаси жуда муҳим ўрин эгаллайди.
Исломда биродарлик — бу фақат қон-қариндошлик билан чекланадиган алоқа эмас. У иймон, тақво ва инсонийлик асосида шаклланадиган, қалбларни бирлаштирадиган муқаддас риштадир. Бу биродарлик инсонларни бир-бирига яқинлаштиради, уларнинг орасидаги душманлик, ҳасад, адоват ва ғазабни йўқотади.
Аллоҳ таоло Қуръони каримда марҳамат қилади:
«Албатта, мўминлар биродардирлар, бас, икки биродарингиз ўртасини ислоҳ қилинг, Аллоҳга тақво қилинг, шоядки, раҳм қилинсангиз..» (Ҳужурот сураси, 10-оят).
Бу оят шуни англатадики, мўминлар ўртасидаги биродарлик шунчаки тил билан айтиладиган сўз эмас, балки масъулият ва амалий вазифадир. Яъни, мўмин инсон доимо биродарининг ҳолидан хабар олади, уни ранжитмайди, ёрдамга муҳтож бўлса қўл узатади, ўзаро муносабатни гўзал ахлоқ билан мустаҳкамлайди.
Биродарлик — ҳақиқий иймон белгиси
Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺ биродарликнинг қанчалик муҳим эканини қуйидаги ҳадис билан жуда аниқ баён қилганлар: “Сизлардан ҳеч бирингиз ўзи учун севган нарсани биродари учун ҳам севмагунча (ҳақиқий) мўмин бўла олмайди.” (Имом Бухорий ва Имом Муслим)
Бу ҳадисдан биз шуни тушунамизки, биродарлик — фақат салом-алик ёки бир-бирини кўриб қўйиш эмас. Биродарлик — бу бошқаларга ҳам ўзинг истаган яхшиликни раво кўриш, ўз манфаатини эмас, умумий манфаатни устун қўйишдир. Агар инсон ўзига яхшиликни истаб, бошқаларга ёмонликни раво кўрса, бу иймоннинг камол топмаганидан далолат беради. Чунки Ислом биродарлиги инсонни раҳмли, бағрикенг, очиқкўнгил бўлишга ўргатади.
Ислом биродарлигининг асосий устунлари
Исломда биродарлик қуйидаги фазилатлар билан янада мустаҳкамланади:
1) Меҳр-оқибат ва раҳм-шафқат
Мўмин инсон бошқаларга раҳм қилади, уларнинг оғирини енгил қилишга ҳаракат қилади. Чунки раҳм-шафқат жамиятни бирлаштирадиган энг кучли сабабдир. Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда шундай деганлар: “Мўминлар ўзаро меҳр-шафқат ва муҳаббатда худди бир тана кабидир. Унинг бир аъзоси оғриса, бутун танаси бедорлик ва иситма билан унга жавоб беради.” (Имом Муслим ривояти)
Бу ҳадиснинг мазмуни жуда чуқур: жамиятдаги бир инсоннинг дарди — бошқаларга ҳам бефарқ бўлмаслиги керак. Чунки бефарқлик кўпайган жойда биродарлик заифлашади.
2) Кечиримлилик ва бағрикенглик
Ислом инсонни адоват сақламасликка, ғазабни ютишга, хатони кечиришга тарғиб қилади. Чунки ҳар қандай жамиятда келишмовчилик бўлиши мумкин. Аммо мўмин кишининг фарқи шундаки, у муаммони уруш билан эмас, сабр ва муроса билан ҳал қилади.
Биродарлик — бу хафа бўлган одамнинг кўнглини олиш, келишмовчиликни тинч йўл билан ҳал қилиш, бошқани камситмаслик, муроса қилишни билишдир.
3) Бир-бирини ҳимоя қилиш ва ташлаб қўймаслик
Ислом биродарлиги инсонни ёлғиз қолдирмайди. Мусулмон киши биродарининг шаънини, ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қилади, уни ғийбат ва бўҳтонлардан асрайди. Пайғамбаримиз ﷺ шундай деганлар: “Мусулмон мусулмоннинг биродаридир: унга зулм қилмайди ва уни ташлаб қўймайди.” (Имом Бухорий ва Имом Муслим)
Бу ҳадисдан шуни англаймизки, биродарлик — бу фақат яхши кунларда бирга бўлиш эмас, балки инсон қийинчиликка тушганда ҳам ёнида туришдир.
Муҳожир ва ансорлар ўртасидаги биродарлик — ҳамжиҳатликнинг энг гўзал намунаси
Пайғамбаримиз Муҳаммад ﷺ Маккадан Мадинага ҳижрат қилганларида мусулмонлар ҳаётида янги босқич бошланди. Ҳижрат қилган саҳобалар — муҳожирлар ўз юртини, мол-мулкини ва яқинларини Аллоҳ йўлида тарк этган эдилар. Мадинадаги мусулмонлар — ансорлар эса уларни очиқ юз, самимий қалб ва чин муҳаббат билан кутиб олдилар. Расулуллоҳ ﷺ муҳожирлар билан ансорлар орасида биродарлик риштасини боғлаб, уларни ака-ука қилиб қўйдилар. Бу биродарлик шунчаки расмий муносабат эмас, балки ҳаётни бўлишиш даражасидаги дўстлик эди.
Аллоҳ таоло ансорлар ҳақида шундай марҳамат қилади: “Улар ўзлари муҳтож бўлсалар ҳам, (муҳожир) биродарларини ўзларидан устун қўядилар.” (Ҳашр сураси, 9-оят). Бу оят Исломда биродарликнинг энг олий даражасини кўрсатади. Чунки ансорлар биродарликни фақат сўз билан эмас, балки амал, фидойилик ва очиқкўнгиллик билан исботлаганлар.
Биродарлик жамиятни кучли қилади
Исломдаги биродарлик жамиятни қуйидаги жиҳатларда мустаҳкамлайди:
- Бирлик ва ҳамжиҳатликни кучайтиради;
- Низо ва келишмовчиликларни камайтиради;
- Меҳр-оқибат муҳитини яратади;
- Ўзаро ишончни оширади;
- Каттага ҳурмат, кичикка иззатни тарбиялайди;
- Ёлғизлик ва бефарқликни йўқотади.
Биродарлик бор жойда инсон ўзини ёлғиз ҳис қилмайди. Чунки у биладики, унинг ёнида доимо ёрдамга тайёр биродарлари бор.
Бугунги кунда биродарликни қандай мустаҳкамлаймиз?
Бугунги ҳаётда биродарликни мустаҳкамлаш учун қуйидаги амалларга эътибор беришимиз керак:
- Саломни кенг тарқатиш. Салом — муҳаббатнинг калити. Саломлашиш қалбларни яқинлаштиради.
- Яхши сўз ва чиройли муомала. Бир оғиз ширин сўз ҳам инсоннинг кўнглини кўтаради.
- Ғийбат ва бўҳтонлардан тийилиш. Чунки ғийбат биродарликни емиради, ишончни бузади.
- Ёрдамга шошилиш. Биродаримизнинг муаммосига бефарқ бўлмаслик.
- Кечиримли бўлиш ва адоват сақламаслик. Чунки кечирим — улуғ фазилат.
- Дуо қилиш ва яхшилик тилаш. Биродар учун қилинган дуо қалбдаги самимиятни оширади.
Хулоса
Исломда биродарлик — Қуръон, суннат ва саҳобалар ҳаёти билан мустаҳкамланган улуғ қадриятдир. Бу биродарлик инсонларни бир-бирига яқинлаштиради, жамиятда тинчлик ва барқарорликни таъминлайди. Ислом бизга доимо меҳр-оқибатли, ҳамжиҳат, бағрикенг ва бир-бирини қўллаб-қувватлайдиган инсон бўлишни ўргатади.
Агар биз ҳам бугунги кунда шу биродарлик руҳини қалбимизда тирилтирсак, жамиятимизда бирлик, тинчлик, барака ва тараққиёт кучаяди. Чунки биродарлик — бу фақат сўз эмас, балки ҳаёт тарзидир.
Тошкент ислом институти 2-курс талабаси Тоҳирбек РАҲМОНОВ
