XV-asr Sharq madaniyati va ilm-fanining oltin davri sifatida tarixda qolgan bo‘lsa, bu davrning eng yorqin siymolaridan biri shubhasizki, buyuk mutafakkir, shoir, davlat arbobi va tilshunos Alisher Navoiy (1441-1501) hisoblanadi. Hirotda tug‘ilib voyaga yetgan Navoiy, o‘zining serqirra ijodi va faoliyati bilan nafaqat turkiy adabiyotining tamal toshini qo‘ydi, balki butun Sharq sivilizatsiyasiga mislsiz ta’sir ko‘rsatdi. Uning shaxsiyati va ijodiy merosi turli sohalarni qamrab olib, uni chinakam alloma darajasiga ko‘targan. Navoiy “Anvar-i Suxan” (She’riyat nuri) deya atalishi bejiz emas, chunki u o‘z davrining eng yetuk ziyolilaridan biri sifatida til, adabiyot, falsafa, siyosat va ilohiyot sohalarida ulkan yutuqlarga erishdi. Mazkur maqola Alisher Navoiyning ko‘p qirrali faoliyatini, uning turkiy adabiyot va til taraqqiyotiga qo‘shgan salmoqli hissasini, davlat boshqaruvidagi rolini, homiylik faoliyatini va sufiylik falsafasini atroflicha tahlil etishni maqsad qiladi. Uning merosining bugungi kundagi ahamiyati va global miqyosdagi ta’siri ham alohida ko‘rib chiqiladi.
Alisher Navoiy ijodiyoti va shaxsiyati asrlar davomida ko‘plab sharqshunos, adabiyotshunos, tilshunos va tarixchilarning tadqiqot ob’ekti bo‘lib kelgan. Uning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan adabiyotlar boy va xilma-xil bo‘lib, turli davrlarda va turli metodologik yondashuvlar asosida yozilgan asarlarni o‘z ichiga oladi. Dastlabki tadqiqotlar, asosan, Navoiyning biografiyasini va uning asarlaridagi syujet-qahramonlik motivlarini yoritishga qaratilgan bo‘lsa, keyinchalik uning tilshunoslikdagi o‘rni, chig‘atoy tilini adabiy til darajasiga ko‘tarishdagi xizmatlari va “Muhakamat al-Lug‘atayn” kabi asarlarining ilmiy-nazariy ahamiyati chuqur o‘rganilgan. Xususan, Navoiyning “Hamsa”si va uning tarkibiga kiruvchi dostonlarning nazmi, falsafiy-ma’rifiy g‘oyalari hamda turkiy adabiyotda epik janrning rivojlanishiga ta’siri ko‘plab ilmiy ishlar markazida turadi. Ba’zi tadqiqotlarda Navoiyning davlat arbobi sifatidagi faoliyati, Sulton Husayn Boyqaro saroyidagi vazifasi, madaniyat homiyligi va Hirot shahrini obodonlashtirishdagi xizmatlari tarixiy manbalar asosida tahlil etilgan. Shuningdek, uning sufiylik ta’limoti va Naqshbandiya tariqatiga mansubligi ham bir qancha asarlarda yoritilgan bo‘lib, uning asarlaridagi insonparvarlik va ma’naviy-axloqiy qadriyatlar sufiylik g‘oyalari bilan uzviy bog‘liqligi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqilgan. Biroq, Navoiyning ko‘p qirrali shaxsiyatini yaxlit bir tizimda, uning turli sohalardagi hissalarini bir-biri bilan bog‘liq holda baholashga qaratilgan kompleks tadqiqotlarga bo‘lgan ehtiyoj hanuz dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola mavjud adabiyotlarni sintez qilish asosida Navoiyning umumiy madaniy-tarixiy ahamiyatini chuqurroq ko‘rsatishga intiladi.
Alisher Navoiy Sharq Uyg‘onish davrining yorqin vakili sifatida XV-asr Hirot shahrining madaniy va ma’naviy muhitida shakllandi. U 1441-yilda Hirotda yuqori martabali amaldor oilasida tug‘ilgan. Bolaligidan bo‘lajak hukmdor Sulton Husayn Boyqaro bilan yaqin do‘stlik aloqalari o‘rnatganligi, uning keyingi siyosiy faoliyatida muhim rol o‘ynadi. O‘z davrining madaniy markazi bo‘lgan Hirоt, Navoiyning bilim va iste’dodini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratgan. U fors va arab adabiyoti, matematika va falsafa kabi sohalarda chuqur bilimlarga ega bo‘lgan. Yoshligidan she’riy iste’dodi bilan ajralib turgan Navoiy, 1464-1465-yillarga kelib allaqachon shuhrat qozongan edi. Uning shakllanish davri Temuriylar hukmronligi ostida ma’naviy va madaniy gullab-yashnash davriga to‘g‘ri keldi. Bu davr uning ijodiy dunyoqarashini boyitib, uni nafaqat shoir, balki keng qamrovli mutafakkir sifatida shakllantirdi. Alisher Navoiy turkiy adabiyotning me’mori sifatida e’tirof etiladi, chunki u turkiy tilni yuksak adabiy darajaga ko‘tardi va uning asoschisi hisoblanadi. Navoiyning eng mashhur asari, shubhasiz, 1483-1485-yillarda yaratilgan “Hamsa”sidir. Bu asar beshta epik dostonni o‘z ichiga olib, turkiy tilda yaratilgan birinchi “Hamsa” bo‘lishi bilan katta ahamiyatga ega. “Hamsa” fors-tojik adabiyotiga xos bo‘lgan epik janrning turkiy tilda ham yuqori badiiy saviyada ifodalanishi mumkinligini isbotladi. “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” kabi dostonlarida u muhabbat, sadoqat va hikmat kabi umuminsoniy mavzularni teran falsafiy ruhda qalamga oldi. Navoiy o‘zining she’riyatida sufiylik va insonparvarlik falsafasini uyg‘unlashtirib, jamiyatni tanqid qildi va hukmdorlarga ularning mas’uliyatlari haqida maslahatlar berdi. U nafaqat epik janrda, balki g‘azal, ruboiy, qit’a kabi turli janrlarda ham ijod qilib, “Mizan al-Avzon” kabi asarlar va 450 dan ortiq shoirlar haqida ma’lumot beruvchi “Majolis un-Nafois” kabi biografik asarlarni ham yaratdi. Bu asarlar uning turkiy adabiyotga qo‘shgan ulkan hissasining yorqin dalilidir. Navoiyning tilshunoslik sohasidagi eng muhim asarlaridan biri “Muhokamat ul-Lug‘atayn” (Ikki til muhokamasi) risolasi hisoblanadi. Bu asar fors tilining adabiy va ilmiy nutqda ustunlik qilgan davrda yozilgan bo‘lib, turkiy tilning boyligi, imkoniyatlari va o‘ziga xos xususiyatlarini namoyish etishga qaratilgan qiyosiy tadqiqotdir. Unda Navoiy turkiy tilning lug‘at boyligi, grammatik teranligi hamda fonetik va morfologik xususiyatlarini ilmiy asosda tahlil qilib, uning fors tiliga teng, hatto ba’zi jihatlardan ustunligini isbotlashga harakat qildi. Risola Navoiyning qiyosiy tilshunoslikka oid nazariy qarashlarini aks ettiradi va turkiy tilning adabiy salohiyatini himoya qilishda muhim rol o‘ynagan. Bu asar, o‘sha davrda keng tarqalgan “turkiy til fors tilidan oddiyroq va badiiy ijod uchun unchalik mos emas” degan qarashga qarshi chiqib, uni adabiy til sifatida tan olish uchun fundamental asos yaratdi. “Muhokamat al-Lug’atayn” O‘zbek tilshunosligining shakllanishiga va umumiy til nazariyasining rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shgan bo‘lib, Navoiyning tilshunos sifatidagi dahosini yaqqol ko‘rsatib turadi. Uning bu risolasi turkiy tilni nufuzli adabiy til darajasiga ko‘tarishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Alisher Navoiyning faoliyati faqat qalam bilan cheklanib qolmay, balki u davlat arbobi, homiy va sufiylik ta’limoti namoyondasi sifatida ham ulkan iz qoldirdi. U Sulton Husayn Boyqaroning yaqin do‘sti va maslahatchisi bo‘lib, 1469-yilda muhrdor lavozimiga, 1472-yilda esa vazir lavozimiga tayinlangan. Bu lavozimlarda u san’at, adabiyot va ilm-fanni faol qo‘llab-quvvatladi, ziyolilarga homiylik qildi. Navoiyning faoliyati Hirotni yirik madaniyat markaziga aylantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. U ko‘plab jamoat binolari, jumladan, madrasalar, masjidlar, rabotlar va ko‘priklar qurilishiga shaxsan mablag‘ ajratdi. Ma’lumotlarga ko‘ra, u Xurosonda 370 ga yaqin muassasaga asos solgan yoki ularni tiklagan. Jumladan, 40 ta karvonsaroy va Hirotda 17 ta masjid, 9 ta hammom va 9 ta ko‘prik qurdirgan. U Naqshbandiya sufiylik tariqatining izdoshlaridan bo‘lib, o‘zi ham zohidona hayot kechirgan. Uning she’riyatida sufiylik falsafasi chuqur singdirilgan bo‘lib, inson va ilohiy ishq, ma‘naviy kamolot g‘oyalari markaziy o‘rinni egallaydi. Saroydagi fitnalar tufayli 1487-1489-yillarda qisqa muddat surgunda bo‘lishiga qaramay, u hukmdorning yaqin sirdoshi bo‘lib qoldi hamda oddiy xalqni saroydagi zulmga qarshi himoya qildi. Uning bu faoliyati uning keng qamrovli shaxsiyati va jamiyat oldidagi mas’uliyatini teran anglaganligidan dalolat beradi. Navoiyning merosi asrlar davomida o‘z aks-sadosini topib, nafaqat O’zbekiston, balki butun turkiy dunyo va jahon madaniyatiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. U “o‘zbek adabiyotining asoschisi” sifatida e’tirof etiladi. Uning ijodi o‘zbek tili va madaniyatiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi, bugungi kunda ham uning asarlari keng o‘rganiladi va uning tavallud kuni O‘zbekistonda milliy bayram sifatida nishonlanadi. Navoiyning “Hamsa”sining o‘zi bir institutda 166 ta qo‘lyozmada saqlanib qolgani uning asarlariga bo‘lgan qiziqish va ahamiyatning yorqin dalilidir. O‘zbekistonda uning nomi bilan shahar (1958-yilda), Milliy kutubxona va ko‘plab muassasalar atalgan. Dunyo bo‘ylab uning sharafiga ko‘plab haykallar va muassasalar mavjudligi uning jahon miqyosdagi ta’sirini ko‘rsatadi. Uning ijodidagi insonparvarlik, adolat, ma’rifat va muhabbat g‘oyalari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Alisher Navoiyning merosi bugungi kunda ham O‘zbekiston va turkiy xalqlar uchun ma’naviy-madaniy qadriyatlar manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning ko‘p qirrali shaxsiyati va asarlari insoniyatga doimiy ilhom beruvchi, badiiy go‘zallik, adolat va ma’naviy yuksalish haqidagi abadiy g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan. Alisher Navoiyning ko‘p qirrali hissalarini o‘rganish, uning global miqyosdagi ahamiyatini teran anglash bugungi kun uchun ham dolzarb vazifa hisoblanadi.
Toshkent islom instituti 303-guruh talabasi Bibiaisha NAJIMATDINOVA
