Urush – bu tarix sahifalarida qora siyoh bilan yozilgan fojea emas, balki inson qalbiga o‘yilgan, o‘chmas izdir. U nafaqat tuproqni titratadi, balki yuraklarni ham larzaga soladi. U nafaqat shaharlarni vayron qiladi, balki insonning ichki dunyosini ham chilparchin etadi. Ammo ana shu vayronaliklar orasidan ba’zan eng buyuk fazilatlar – fidoyilik, sabr, mehr va imon g‘uncha kabi unib chiqadi. O‘zbekiston xalqi urush yillarida aynan shunday mo‘jizani amalga oshirdi.
Bu – oddiy jasorat emas edi. Bu – sukutdagi qahramonlik edi.
Frontga ketayotgan yigitlarning ortidan qolgan yo‘llar hali sovumagan ko‘z yoshlari bilan sug‘orilgan edi. Onalar ularni duo bilan kuzatdi, ammo bu duo ichida qanday og‘riq yashiringanini faqat Alloh bilar edi. Har bir “Bor, bolam”, degan so‘z aslida “Qaytgin, bolam”, degan ichki nolani yashirardi. Ammo ular ko‘z yoshini ichiga yutdi. Chunki bu – xalqning or-nomusi, Vatan taqdiri masalasi edi.
Shu onlarda yuraklar ikki qismga bo‘lindi: biri frontda urushayotgan o‘g‘illar bilan, biri esa uyda qolgan sog‘inch bilan yashadi.
Front ortida qolganlar ham boshqa bir frontni ochdi – sabr frontini. Dalalar – jang maydoniga aylandi. Belkurak tutgan qo‘llar – miltiq tutgan qo‘llardan kam jasorat ko‘rsatmadi. Kecha mehr bilan beshik tebratgan ayollar bugun yer haydadi, bugun zavodda ishladi, bugun erkaklarning o‘rnini egalladi. Ammo bu o‘zgarish ularni sindirmadi. Aksincha, ularni yanada ulug‘ qildi. Tasavvur qiling: bir ona tong saharda dalaga chiqadi. Qo‘li yoriq, yelkalari og‘riqdan qaqshagan. Uyda esa hali och bolalari kutmoqda. Ammo u to‘xtamaydi. Chunki uning yuragida birgina fikr bor: “Mening mehnatim – frontdagi o‘g‘limga kuch bo‘lsin”. Bu oddiy mehnat emas edi. Bu – muhabbatning eng og‘ir shakli edi.
Urush yillarida O‘zbekiston xalqi faqat o‘z dardini ko‘tarmadi. U boshqalarning ham dardini yelkasiga oldi. Evakuatsiya qilingan minglab insonlar – o‘z uyidan, o‘z yurtidan ayrilgan, hayotdan umidini uzishga yaqin qolgan odamlar – bu diyorda yana yashashni o‘rgandi. Ularni kutib olgan qo‘llar begona emas edi. Ularni bag‘riga bosgan yuraklar sovuq emas edi. Och bo‘lsa ham nonini bo‘lish – bu oddiy saxovat emas. Bu – qalbning buyukligi. Bir parcha non… Ehtimol, u bir oilaning yagona rizqi edi. Ammo o‘sha non ikkiga bo‘lindi. Chunki o‘zbek xalqining qalbida “meniki” degan tushunchadan ko‘ra “bizniki” degan tushuncha ustun edi. Yetim bolalar… Ularning ko‘zlaridagi savolga kim javob beradi? “Onam qayerda?” degan savolga kim taskin beradi? Ammo o‘zbek onalari bu savolga mehr bilan javob berdi. Ular begona bolalarni bag‘riga oldi. Ularni o‘z farzandidek sevdi. Ularni yana kulishga o‘rgatdi. Bu – tarix emas. Bu – insoniylikning eng yuksak cho‘qqisi.
Lekin bu fidoyilik ortida qanday dardlar yashiringanini unutmaylik. Har bir kechada eshik tomon tikilgan nigohlar bor edi. Har bir shamol esganda yuragi hapriqib ketgan onalar bor edi. Har bir xat – umid va qo‘rquv o‘rtasidagi ko‘prik edi. Va ba’zan… bu ko‘prik uzilib ketar edi.
Qora xabar kelgan kun – bu bir oilaning emas, butun bir mahallaning yuragi ezilgan kun edi. Ona yig‘lardi. Ammo bu yig‘i faqat ko‘zdan oqmasdi – bu yig‘i yurakni tilib o‘tardi. Ammo shunga qaramay, u yana tik turardi. Chunki u bilardi: uning sabri – boshqa bir hayotning davomi.
Sabr… Bu oddiy chidash emas. Bu – iching yonib turgan holda ham tashqariga nur tarata olish. O‘zbekiston xalqi aynan shunday sabr ko‘rsatdi.
Urush yillari – bu insoniyatning eng og‘ir sinovi edi. Ammo bu sinov kimning aslida kim ekanini ko‘rsatdi. Kimdir sinib tushdi, kimdir esa tog‘dek mustahkam bo‘ldi. O‘zbekiston xalqi esa daraxtdek bo‘ldi: shamol uni egdi, ammo sindira olmadi.
Bugun biz tinch osmon ostida yashayapmiz. Ko‘chalarimizda bolalar kuladi. Onalarning yuragi xotirjam. Ammo bu osoyishtalik ortida qanday tarix yotganini his qila olayapmizmi? Har bir tinch tong – bu o‘tmishdagi bedor tunlarning mevasi. Har bir kulgu – bu kechagi ko‘z yoshlarning davomi. Shuning uchun bu tarixni o‘qish kifoya emas. Uni his qilish kerak. Uni yurakdan o‘tkazish kerak. Chunki bu tarix bizning ildizimizdir.
Ildizsiz daraxt esa yashay olmaydi.
Va balki eng og‘riqli haqiqat shuki: o‘sha avlod o‘z baxtini qurbon qilib, bizga tinchlikni meros qoldirdi.
Savol esa hanuz ochiq:
Biz o‘sha merosning qadriga yetayapmizmi?..
203-guruh talabasi Rahnamo ABDURASULOVA
