Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti — bu nafaqat bir hukmdorning tarixi, balki inson irodasi, matonati va yuksak tafakkurining jonli dostonidir.1483-yilning 14-fevralida Andijon zaminida tug‘ilgan bu zotning hayot yo‘li Temuriylar saltanatining inqirozga yuz tutgan davriga to‘g‘ri keldi. O‘n ikki yoshida otasi Umarshayx Mirzoning o‘rniga Farg‘ona taxtiga o‘tirgan yosh Bobur o‘zining murg‘ak bolaligidan boshlaboq toj-taxt talashayotgan amakilari, tog‘alari va kuchayib borayotgan Shayboniyxon kabi raqiblar bilan yuzma-yuz keldi. Uning hayotidagi birinchi katta maqsad Samarqandni — bobosi Amir Temur poytaxtini qaytarish bo‘ldi va u bunga bir necha bor erishib, yana boy berdi. Bu jarayonlar «Boburnoma»da shunchalik samimiy tasvirlanganki, o‘quvchi Boburning sargardonlik yillaridagi ochlik, sovuq va tushkunlik damlarini uning o‘zi bilan birga his qiladi.
Movarounnahrdagi imkoniyatlar tugab, o‘z vatani Farg‘onadan ham ajralgan Bobur 1504-yilda Hindukush tog‘lari osha janubga yo‘l oladi va Kobulni egallab, u yerda yangi davlatga asos soladi. Biroq uning qalbida doimo shimolga, ona yurtiga qaytish orzusi yashaydi. Bu orzusi amalga oshmagach, u diqqatini Hindiston zaminiga qaratdi va 1526-yildagi mashhur Panipat jangida o‘zining kichik, ammo o‘ta tartibli va to‘p-to‘p ranglar bilan qurollangan qo‘shini orqali Ibrohim Lo‘diyni mag‘lub etdi. Shu tariqa, keyingi uch yuz yil davomida dunyoning eng boy va qudratli davlatlaridan biri bo‘lib qolgan Boburiylar saltanati vujudga keldi. Bobur Hindistonda nafaqat yerlarni egalladi, balki u yerda o‘zbek madaniyatini, bog‘dorchilik san’atini, me’morchilik an’analarini joriy qildi. Uning «Bog‘i Bobur», «Bog‘i Vafo» kabi maskanlari bugungi kunda ham uning estetik dididan dalolat beradi.
Uning hayoti faqat janglardan iborat emas edi; Bobur qilich chopgan qo‘llari bilan nafis g‘azallar va ruboiylar bitar, ilm-fanning turli sohalarida izlanishlar olib borar edi. Uning «Xatti Boburiy» deb nomlangan yangi alifbo ixtiro qilishi yoki fiqhga oid «Mubayyin» asarini yozishi uning qanchalik chuqur bilim sohibi ekanini ko‘rsatadi. Hayotining so‘nggi yillari Hindistonning issiq iqlimida o‘tsa-da, u doimo o‘z yurtining qovunlarini, sovuq suvlarini va tog‘larini sog‘inib yashadi. 1530-yilda Agrada vafot etgan Boburning xoki keyinchalik vasiyatiga binoan Kobulga — o‘zi sevgan bog‘lar qo‘yniga ko‘chirildi. Bobur o‘zidan nafaqat imperiya, balki jahon adabiyotining durdonasi bo‘lmish, inson shaxsiyatini boricha, kamchilik va yutuqlari bilan ochiq-oydin ko‘rsatib bergan o‘lmas «Boburnoma»ni meros qoldirdi.
Toshkent islom instituti 102-guruh talabasi Biloliddin IBROHIMJONOV
