Xalqimizning Ikkinchi jahon urushi davridagi jasorati hamda fashizm ustidan qozonilgan G‘alabaga qo‘shgan hissasi beqiyosdir. Bu haqiqatni butun dunyo yaxshi biladi va e’tirof etadi. O‘sha mudhish yillarda minglab ajdodlarimiz Vatan va tinchlik yo‘lida qurbon bo‘ldi, ko‘plab yurtdoshlarimiz esa qahramon sifatida uyiga qaytdi. Front ortida qolgan bobo va momolarimiz ham jang maydonidagidan kam bo‘lmagan mashaqqatli mehnatni amalga oshirdilar.
Bugun ana shu vatandoshlarimizning so‘nmas xotirasini yod etish, ularning pok ruhlariga hurmat bajo keltirish barchamiz uchun ham qarz, ham farzdir. Zero, bugungi tinch va osuda hayotimiz, musaffo osmonimiz uchun jonini fido qilgan ajdodlarimizning matonati va jasoratini hech qachon unutib bo‘lmaydi.
Xalqimizning urushga munosabati
Urush davri guvohlarining xotiralariga ko‘ra, o‘sha yillarda odamlar sovet tuzumini himoya qilish haqida ko‘p o‘ylamagan. Chunki xalqimiz Turkiston muxtoriyatining qonga botirilishi, istiqlolchilik harakatining bostirilishi, diniy e’tiqod uchun ta’qiblar, majburiy jamoalashtirish va ommaviy qatag‘onlar kabi og‘ir sinovlarni hali unutmagan edi.
Shunga qaramay, xalqimizning fashizmga bo‘lgan nafrati barcha g‘am-alamlarni ortda qoldirdi. Yurtdoshlarimiz yurt va insoniyat tinchligi uchun dushmanga qarshi kurashga otlandilar.
Tarixiy haqiqatlarni tiklash yo‘lidagi ishlar
Yangi O‘zbekistonda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida Ikkinchi jahon urushi tarixini chuqur o‘rganish va xalqimizning buyuk G‘alabaga qo‘shgan hissasini tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Avvallari urush boshlanishi davrida O‘zbekiston aholisi 6 million 551 ming kishi bo‘lib, ulardan 1 million 500 ming nafari urushda qatnashgan deb hisoblanardi. Yangi arxiv ma’lumotlari asosida esa O‘zbekistondan qariyb 1 million 951 ming kishi urushga safarbar etilgani aniqlandi. Bu esa har uch nafar o‘zbekistonlikdan biri fashizmga qarshi jang qilganini anglatadi.
Shuningdek:
- ilgari 396 ming nafar yurtdoshimiz halok bo‘lgan deb hisoblangan bo‘lsa, aslida bu raqam 538 mingdan ziyod ekani;
- 158 mingdan ortiq askar bedarak yo‘qolgani;
- 200 mingdan ortiq askar va ofitserlar jangovar mukofotlar bilan taqdirlangani aniqlashtirildi.
Bedarak ketgan askarlar fojeasi
Urush davrida “qoraxat” olgan oilalar og‘ir musibatni boshdan kechirgan bo‘lsa, bedarak ketgan askarlarning yaqinlari bundan ham og‘ir iztirob chekdi. Ular yillar davomida o‘g‘li, eri yoki otasidan darak kutib yashadi.
Bedarak ketganlar orasidagi 101 nafar o‘zbekistonlik askarning taqdiri ayniqsa fojeali bo‘ldi. Ular 1941 yilda Smolensk yaqinida asir olinib, propaganda maqsadida natsistlar tomonidan Niderlandiyaga olib ketildi.
Natsistlar ularni och holda simtikan ortida saqlab, insoniylikdan chiqib ketishini tasvirga olishni maqsad qilgan edi. Ammo vatandoshlarimiz uch kun ovqatsiz qolgan bo‘lishiga qaramay, bir-birini qo‘llab-quvvatladi va dushmanning rejasini barbod qildi.
Natijada:
- 24 nafari sovuq, ochlik va kasallikdan halok bo‘ldi;
- qolgan 77 nafari esa 1942 yil 9 aprelda otib tashlandi.
O‘zbek qahramonlarining jasorati
Ikkinchi jahon urushida ko‘plab o‘zbek o‘g‘lonlari mislsiz qahramonlik ko‘rsatdi. Ulardan biri — Shodi Shoimov edi.
Belarusdagi Dnepr daryosini kechib o‘tish operatsiyasida Shodi Shoimov birinchilardan bo‘lib daryoni suzib o‘tdi va dushman xandaqlariga bostirib kirib, qo‘l jangida 13 nafar fashistni yo‘q qildi. Og‘ir yaralangan qahramon 1944 yil 28 iyunda, atigi 18 yoshida halok bo‘ldi.
Shuningdek:
- Qo‘chqor Turdiev,
- Sobir Rahimov,
- Zebo G‘anieva,
- Mamadali Topivoldiev,
- Ahmadjon Shukurov
kabi ko‘plab yurtdoshlarimizning jasorati xalqimiz faxridir.
Ayollarning urushdagi ishtiroki
Ikkinchi jahon urushida ayollar ham faol qatnashdi. O‘zbekistondan 4 ming 555 nafar ayol frontga safarbar etilgan bo‘lib, ular:
- aloqachi,
- uchuvchi,
- mergan,
- zenitchi,
- tibbiy xodim,
- razvedkachi
sifatida xizmat qilgan.
Front ortidagi fidokorona mehnat
Urush yillarida O‘zbekiston front uchun muhim tayanch hududga aylandi. Respublikada 300 ga yaqin korxona harbiy mahsulot ishlab chiqarishga moslashtirildi. Bundan tashqari, front hududlaridan 151 ta zavod O‘zbekistonga ko‘chirildi va qisqa muddatda ishga tushirildi.
Aholi tunu-kun fidokorona mehnat qildi. Ayollar, o‘quvchilar, uy bekalari ham ishlab chiqarishga jalb etildi. Natijada O‘zbekiston:
- 2100 ta samolyot,
- 17342 ta aviamotor,
- millionlab aviabomba, mina va snaryadlar,
- yuz minglab granata va parashyutlar,
- millionlab armiya etiklari,
- minglab harbiy texnika vositalarini
frontga yetkazib berdi.
Bu xalqimizning G‘alabaga qo‘shgan hissasi naqadar ulkan bo‘lganini yaqqol ko‘rsatadi.
Xalqimizning insonparvarligi
Urush yillarida xalqimizning bag‘rikengligi va mehr-muruvvati alohida namoyon bo‘ldi. O‘zbekiston urush hududlaridan ko‘chirib keltirilgan qariyb 1,5 million kishini bag‘riga oldi. Ularning 250 mingdan ortig‘i bolalar edi.
Ko‘plab o‘zbek oilalari yetim bolalarni o‘z tarbiyasiga oldi. Jumladan:
- Shomahmudovlar oilasi — 14 nafar,
- Samadovlar oilasi — 12 nafar,
- Jo‘raeva va Ashurxo‘jayevlar oilasi — 8 nafardan yetim bolani tarbiyaga oldi.
Xalqimiz oxirgi burda nonini ham ular bilan baham ko‘rdi.
“G‘alaba bog‘i” — ajdodlar xotirasiga ehtirom timsoli
Prezidentning 2019-yil 23-oktabrdagi qarori asosida G‘alaba bog‘i majmuasi barpo etildi.
Mazkur bog‘ning asosiy maqsadi:
- yoshlarni Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash;
- ajdodlar xotirasiga hurmat uyg‘otish;
- milliy qadriyatlar va insonparvarlik fazilatlarini ulug‘lashdan iboratdir.
Bugungi kunda “G‘alaba bog‘i” xalqimizning jasorati va matonatini ulug‘laydigan muqaddas maskanga aylangan.
Xulosa
Ikkinchi jahon urushi xalqimiz tarixidagi eng og‘ir sinovlardan biri bo‘ldi. Bu urush millionlab insonlarning taqdirini o‘zgartirdi. Ammo o‘zbek xalqi bu sinovdan mardlik, sabr-toqat va insonparvarlik bilan o‘ta oldi.
Bugun urush qatnashchilariga ko‘rsatilayotgan e’tibor va g‘amxo‘rlik — xalq jasoratiga yuksak hurmat ifodasidir. Ajdodlarimizning matonati, fidokorona mehnati va Vatan uchun qilgan xizmatlari hech qachon unutilmaydi. Ularning ibratli hayoti yosh avlodni Vatanga sadoqat, tinchlikni qadrlash va doimo hushyor bo‘lish ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi Sh.Badiyev
