Kirish
Islom dini insoniyatga rahmat sifatida nozil qilingan ilohiy taʼlimot bo‘lib, uning asosiy maqsadi — insonning eʼtiqodi, axloqi, huquqi va jamiyatdagi munosabatlarini adolat asosida tartibga solishdir. Islom faqat musulmonlar bilan emas, balki boshqa din vakillari bilan ham qanday munosabatda bo‘lish masalasiga aniq va muvozanatli yondashuvni belgilab bergan. Bugungi globallashuv, madaniyatlararo muloqot va ko‘p konfessiyali jamiyat sharoitida ushbu mavzu nihoyatda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada Qurʼoni karim, sunnat, fiqh manbalari hamda tarixiy tajriba asosida Islomda boshqa din vakillariga munosabat masalasi keng yoritiladi.
1. Islom taʼlimotida inson qadr-qimmati
Islom taʼlimotining asosiy tamoyillaridan biri — inson qadr-qimmatini ulug‘lashdir. Qurʼoni karimda barcha insonlar hurmatga loyiq ekanligi taʼkidlanadi:“Darhaqiqat, Biz Odam bolalarini mukarram qildik…” (Isro surasi, 70-oyat).Ushbu oyat insonning dini, millati yoki irqi emas, balki inson sifatida hurmat qilinishini anglatadi. Demak, Islom nuqtayi nazarida boshqa din vakillari ham inson sifatida shaʼni, jon va mol-mulki himoya qilinishi lozim bo‘lgan shaxslardir.
2. Qurʼoni karimda boshqa din vakillariga munosabat
Qurʼoni karimda boshqa din vakillari, xususan ahli kitob (yahudiylar va nasroniylar) haqida ko‘plab oyatlar mavjud. Ular bilan munosabatda adolat va yaxshilikka buyuriladi:“Alloh sizlarni din masalasida sizlar bilan urushmagan va yurtlaringizdan quvib chiqarmagan kishilarga yaxshilik qilish va ularga adolatli bo‘lishdan qaytarmaydi” (Mumtahana surasi, 8-oyat). Bu oyat tinch-totuv yashash, o‘zaro hurmat va hamkorlikning asosiy dalilidir. Islom majburlashni qatʼiyan rad etadi: “Dinda majburlash yo‘q” (Baqara surasi, 256-oyat).Bu esa eʼtiqod erkinligi Islomda muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
3. Payg‘ambar Muhammad ﷺ sunnatida bag‘rikenglik
Payg‘ambar Muhammad ﷺ hayotlari boshqa din vakillariga nisbatan bag‘rikenglik va adolatning yorqin namunasi bo‘lgan. Madina shahriga hijratdan so‘ng tuzilgan “Madina ahdnomasida” musulmonlar, yahudiylar va boshqa jamoalarning huquqlari aniq belgilab berilgan. Rasululloh ﷺ yahudiy qo‘shnilariga yaxshilik qilganlari, ularning marosimlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lganlari rivoyat qilingan. Hatto yahudiy kishining janozasi o‘tayotganida o‘rinlaridan turganlarida sahobalar hayron bo‘lishgan, shunda Rasululloh ﷺ: “U ham inson emasmi?” — deganlar. Bu hadis Islomda insoniylik mezoni naqadar yuksak ekanini ko‘rsatadi.
4. Islom fiqhida boshqa din vakillarining huquqlari
Islom fiqhida musulmon jamiyatida yashovchi boshqa din vakillari “zimmiy” maqomida bo‘lgan. Ularning jon, mol-mulki, ibodat joylari davlat tomonidan himoyalangan. Ular o‘z dinlariga amal qilish, savdo-sotiq bilan shug‘ullanish va ijtimoiy hayotda ishtirok etish huquqiga ega bo‘lgan. Fiqh ulamolari zimmiylarga zulm qilishni qatʼiyan harom deb hisoblashgan. Umar ibn Xattob (r.a.) xalifalik davrida nasroniy va yahudiylarning huquqlarini shaxsan nazorat qilganlari tarixdan maʼlum.
5. Islom tarixida diniy bag‘rikenglik amaliyoti
Islom tarixida boshqa din vakillariga nisbatan bag‘rikenglikning ko‘plab amaliy misollari mavjud. Andalusiya, Bag‘dod, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda musulmonlar, nasroniylar va yahudiylar birgalikda ilm-fan, savdo va madaniyatni rivojlantirganlar. Usmoniylar davrida “millat tizimi” orqali har bir diniy jamoa o‘z ichki ishlarini mustaqil boshqarish huquqiga ega bo‘lgan. Bu tizim ko‘p konfessiyali jamiyatda barqarorlikni taʼminlagan.
6. Zamonaviy davrda Islom va dinlararo muloqot. Bugungi kunda Islom dini tinchlik, o‘zaro hurmat va hamkorlikka chorlaydi. Dinlararo muloqot — urushlar va nizolarni kamaytirishning muhim omilidir. Islom ulamolari boshqa din vakillari bilan ilmiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikni qo‘llab-quvvatlaydilar. O‘zbekiston misolida ham turli din vakillarining tinch-totuv yashashi Islomning asl bag‘rikeng ruhiga mos keladi. Masjidlar, cherkovlar va sinagogalarning bir hududda faoliyat yuritishi buning yaqqol dalilidir.
Xulosa
Islomda boshqa din vakillariga munosabat adolat, bag‘rikenglik va insoniylik tamoyillariga asoslanadi. Qurʼon va sunnat majburlashni inkor etib, tinchlik va o‘zaro hurmatni targ‘ib qiladi. Tarixiy tajriba ham Islom jamiyatlarida boshqa din vakillari keng huquqlarga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ushbu tamoyillarni to‘g‘ri anglash va amalda qo‘llash jamiyatda barqarorlik, tinchlik va hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan manbalar:
1. Qurʼoni karim.
2. Imom Buxoriy, “Al-jomeʼ as-sahih”
3. Imom Muslim, “Sahih Muslim”
4. Islom tarixi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar.
Tayyorladi: Toshkent islom instituti talabasi Abduqodir QODIRALIYEV
