Oila – insoniyat sivilizatsiyasining asosi, jamiyatning birlamchi hujayrasidir. Barcha dinlar va milliy urf-odatlar oilani muqaddas birlashma sifatida eʼzozlagan. Xususan, Islom dini oila mustahkamligiga katta e’tibor qaratgan. Chunki oila jamiyat asosi va hayot davomchisi bo‘lgan farzandlar kamol topadigan tarbiya maskanidir. Shu ma’noda qachon oilalar salohiyatli bo‘lsa, bunday oilalardan tashkil topgan jamiyat ham salohiyatli bo‘ladi. Shuning uchun dinimiz oilaga iymon, muhabbat, ta’lim-tarbiya va baxtli hayot sari yo‘llovchi maskan sifatida qarashni vojib qilgan.
Qolaversa, Bosh qomusimiz – Konstitutsiyada ham “Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir hamda jamiyat va davlat muhofazasida bo‘lish huquqiga ega” deb, oilaning o‘rni qat’iy belgilab qo‘yilgan.
Bugungi kunda globallashuv va texnologik inqilob oilaviy munosabatlarni chuqur oʼzgartirmoqda. Ijtimoiy tarmoqlardagi virtual muloqot yaqin kishilar oʼrtasidagi jonli suhbatni siqib chiqarmoqda. Bola ota-onasidan emas, ekrandan tarbiya olmoqda. Ana shunday murakkab davrda diniy va maʼrifiy qadriyatlarning oila tarbiyasidagi oʼrni yanada muhim ahamiyat kasb etadi.
Bola kichikligida uning tarbiyasini o‘z holiga tashlab qo‘ygan, ongi, zehni, aqli, odobini shakllantirish bilan shug‘ullanishga vaqt topolmagan yoki bunga hafsala qilmagan ota-ona farzandi ulg‘aygach, achchiq nadomat hosilini teradi. Farzandlari qalbiga yo‘l topa olmayotgan, ular bilan murosalari kelishmayotgan ota-ona avvalo o‘zlarini ularning o‘rniga qo‘yib, shu yoshda men qanday fikrlagan va qanday ish tutgan bo‘lur edim deb, shu haqda biroz mulohaza yuritib ko‘rishsa, hamma narsa joyiga tushadi. Buning ustiga davr, zamonlar orasidagi farqni ham unutmaslik kerak: zamon hech qachon bir joyda qotib turmaydi. U o‘zgarib, taraqqiy etib boradi. Bu haqda hazrat Ali (roziyallohu anhu): “Farzandlaringizni o‘zlarining davriga moslab tarbiyalanglar”, deganlar. Chunki kechagina ardoqlangan narsa bugun e’tibordan qolishi yoki aksincha, kecha qadri bo‘lmagan nimadir bugun eng qimmatli narsaga aylanishi mumkin.
Diniy qadriyatlar – tarbiyaning poydevori. Din insonni tugʼilishidan boshlab ulugʼ bir masʼuliyat sohibi ekanligini his ettiradi. Diniy tarbiyaning mohiyati farzandda Alloh oldidagi burchni anglatishdir. Bu anglash bolani yolgʼon gapirmaslikka, ota-onasini hurmat qilishga, kuchsizlarga yordam berishga undaydi – va bu fazilatlar tashqi kuch yoki qoʼrquv tufayli emas, balki ichki eʼtiqoddan kelib chiqadi.
Islom dinida “tarbiya” soʼzi oʼzida uchta maʼnoni mujassamlashtiradi: oʼstirish, shakllantirish va kamolga yetkazish. Ota-ona farzandini moddiy jihatdan oʼstirishdan tashqari, uning ruhiy va axloqiy olamini ham shakllantirishga majburdir. Qurʼoni Karim bu haqda shunday buyuradi: “Ey iymon keltirganlar! O‘zingizni va ahli ayolingizni yoqilg‘isi odamlaru toshdan bo‘lgan o‘tdan saqlang” (Tahrim surasi, 6-oyat).
Ota-onaning ibrati – eng kuchli darslik. Bolalar soʼzlardan koʼra koʼproq xatti-harakatlardan oʼrganadi. Ota-onaning kundalik hayoti – odob-axloqi, samimiyligi, qoʼshnilariga mehr koʼrsatishi, halol tirikchilik qilishi – farzand uchun tirik darslikdir. Hech qanday madrasa yoki maktab ota-onaning ibratini oʼrnini bosa olmaydi.
Ilm oʼrgatadigan ustoz, tarbiya beradigan esa ota-ona. Bu nafaqat islomiy, balki universal haqiqatdir: zamonaviy pedagogika ham “noinstitusional taʼlim” – yaʼni oiladagi tarbiyani birlamchi taʼlim sifatida tan oladi. Psixolog Albert Banduraning “ijtimoiy oʼrganish” nazariyasi buning ilmiy isbotidir.
Milliy qadriyatlar bilan uygʼunlik. Xalqimizning boy maʼnaviy merosi – “Devonu lugʼotit turk”dan tortib, Alisher Navoiy asarlariga qadar – oila va tarbiyaga oid hikmatlar xazinasidan iborat. “Axloq-ul ashraf”, “Mahbub-ul qulub” kabi asarlar farzand tarbiyasini davlat ishidan ustun qoʼygan. Ota-bobolarimiz “Farzand – baxting, farzandsizlik – yoʼqligingning nishoni” deb bejiz aytmagan.
Bugungi Oʼzbekiston ham ushbu anʼanani yangilangan shaklda davom ettirmoqda. “Oila yili” dasturlari, diniy maʼrifat markazlari, maktab va mahalla hamkorligi – bularning barchasi oilaning maʼnaviy asosini mustahkamlashga qaratilgan. Ammo hukumat dasturlari yetarli emas; asosiy ish har bir ota-onaning qalbida boshlanadi.
Zamonaviy muammolar va diniy yechimlar. Raqamli davr oila hayotiga ikki yuzli xavf olib kirdi: bir tomondan cheksiz bilim va imkoniyatlar, ikkinchi tomondan axloqiy degradatsiya xavfi. Yoshlar internet orqali befoyda yoki hatto zararli maʼluomotlarga ega boʼlib moqda. Diniy tarbiya bu muammoga ruhiy immunitet bera oladi. Islom dini “aql” – fikrlash va tafakkurni farz qiladi.
Ota-onalar farzandlariga qurilma yoki ijtimoiy tarmoq taqiqlash oʼrniga, ularning raqamli muhitda diniy va axloqiy meʼyorlarga muvofiq harakat qilishini oʼrgatishi lozim. Bu – yangi davr uchun yangi tarbiya shaklidir.
Oila – kichik jamiyat, ulkan taʼsir. Har bir bola – kelajak davlatining taqdiri. Agar u oilada mehr, halollik, sabr va shukrona kabi fazilatlarni oʼrgansa, jamiyat oʼz-oʼzidan sogʼlom boʼladi. Jinoyat, iqtisodiy qiyinchilik, ijtimoiy ziddiyatlar koʼpincha zaif oila tarbiyasining natijasidir. Shuning uchun oilaga sarmoya kiritish – millat kelajagiga investitsiya qilishdir.
Diniy qadriyatlar – qatʼiy taqiqlar toʼplami emas. Ular insonni sevgiga, adolatga, ilmga va masʼuliyatga yoʼlaydi. Agar oilada bu qadriyatlar chuqur ildiz otsa, farzand hayotning istalgan sinashtaligida yiqilmaydi, chunki uning ichida mustahkam maʼnaviy tayanchgoh mavjud boʼladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, diniy-maʼrifiy qadriyatlar oilada faqat marosim yoki udumlar orqali emas, balki har kungi hayot tarzi, muomala madaniyati va oʼzaro hurmat orqali hayotga tatbiq etiladi. Namoz – tartib, halollik – ishonch, sabr – barqarorlik, shukrona – baxt. Bu fazilatlarni farzandlariga singdirgan ota-onalar dunyoning eng ulugʼ ishini qilishmoqda: insoniyat uchun inson tarbiyalamoqda.
Keling, oilamizni yaxshilashdan boshlaylik. Hamma narsa – buyuk sivilizatsiyalar, ulugʼ davlatlar, noyob insonlar – muqaddas oila ochoqidan, ona ALLAsidan, otaning pand-nasihatidan boshlangan. Bu anʼana davom etsa, millat ham, davlat ham, inson ham buyuk boʼladi.
Shamsuddin BAUATDINOV,
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti «Aqoid va fiqhiy fanlar» kafedrasi katta o‘qituvchisi
